آینه در کربلاست.

بررسی شعر عاشورایی از آغاز تاکنون

 

نیست در اینجا کسی محرم عشق غیور

ما همه بی‌غیرتیم آینه در کربلاست

 

شاید کسی نداند و یا نتواند پس از  گذشت قریب 1370 سال از وقوع نهضت عاشورا، میزان انعکاس و یا اثر‌گذاری امام حسین(ع) و قیام بی‌مانندش را بر ادبیات، به طور دقیق نشان بدهد و حتی این ناتوانی ممکن است در ارائه‌ی کلیات هم ادامه یابد، اما به نظر می‌رسد با محدود‌کردن دوره‌ی زمانی مذکور و انجام برخی دسته‌بندی‌ها، بتوان این بررسی را تا حدودی امکان پذیر کرد .

یکی از دسته‌بندی‌های کمک‌کننده در این مسیر ، تقسیم آثار خلق شده به لحاظ محتوا و متن است .

تقریباً تمامی سروده‌های عاشورایی فارسی در یکی از سه گروه زیر می‌گنجد:

الف) شعرهای عاشورایی توصیفی

ب) شعرهای عاشورایی سوگوار

ج) شعرهای عاشورایی حماسی و عبرت‌آموز

د) شعرهای عاشورایی تمثیلی

اگر این دسته‌بندی را برای تمامی آثار عاشورایی بپذیریم، آنگاه خواهیم پذیرفت که در هر یک از اقسام این دسته‌بندی، زیرگروه‌هایی فرض شوند و شعرهای عاشورایی را با اندکی تمایز از یکدیگر به گروه‌های کوچکتری تقسیم کنند.

پیش از ادامه یافتن این بررسی باید یادآور شوم منظور از این بررسی به خودی خود، ترجیح گروهی از این آثار بر گروهی دیگر نیست اگر چه ممکن است به‌طور طبیعی و در پایان بررسی، مخاطبان بحث - موافق با ایده آل‌ها و تعریف‌هایی که دارند- گروهی خاص از شعرهای عاشورایی را موفق‌‌تر و یا موثرتر از سایر شعرهای عاشورایی بدانند.

 

الف) شعرهای عاشورایی توصیفی

این گروه از سروده‌ها که به نظر می‌رسد در جهت مقاومت شاعران شیعی در برابر موج تحریفات و محدودیت‌های حکام و خلفا برای انتقال حقیقت حادثه‌ی کربلا  پدید ‌آمده، بعدها به عنوان گونه‌ای رایج در شعرهای عاشورایی بارها و بارها مورد طبع‌آزمایی قرار گرفته‌ و از جمله؛ مقاتل منظوم و متون تعزیه‌خوانی‌ها را شامل می‌شود.  

در برشی از متن یک تعزیه آمده است :

روز عاشورا حسین آن شاه مظلومان

این‌چنین می‌گفت با آن قوم بی‌ایمان

از پی اتمام حجت با لب عطشان:

گرچه در زعم شما من خود گنهکارم 

 قتل من لازم بود، واجب شد آزارم

شیرخواره‌کودکی در خیمه‌ها دارم

چند بند از یک نوحه‌ی خاطره انگیز را هم مرور می کنیم:

عمو را که ندیدم

شده قطع امیدم

 دل از آب بریدم

                       روم خیمه بگویم

                       که شد کشته عمویم

دلم تاب ندارد

حرم آب ندارد

علی خواب ندارد

                        روم خیمه بگویم

                        که شد کشته عمویم

پدر رنگ پریده

حرم جامه دریده

عمو تیر به دیده

                        روم خیمه بگویم

                        که شد کشته عمویم

 

 

روایت خطی و تعریفِ بدون تصرف و صریح واقعه از جمله ویژگی‌های این سروده‌هاست .مخاطب این آثار معمولا عموم فارسی‌زبانان فرض شده است و تاثیر بر مردم کوچه و بازار هدف گوینده است :

چون علی اکبر شهید کربلا

نور چشم انبیا و اولیا

دید کآن سلطان اقلیم وجود

خالق جان، مالک غیب و شهود

مانده هم چون ذات حیّ، فرد و وحید

جُمله اصحاب اش زتیغ کین شهید

گفت کای سلطان ملک و جان و دین

واصلان را منزل حق الیقین

برق عشق ات سوخت یک جا خَرمنم

سالک راه فنایت نک منم

آمدم تا از تو گیرم رُخصتی

خضر راه عشق! اینک همّتی

میرزا ابوالحسن اصفهانی (صفی)

 

چون جهاد روز عاشورا رسید

فرصت یاران سرآمد تا رسید

نوبت جانبازی اندر راه دین

بر غلام تُرکِ زین العابدین

«جَون» نام او که بر جان‌اش سلام

زشت روی و خوبرویان‌اش غلام

آن ره اندر کوی دلبر یافته

تربیت ها از ابوذر یافته

با علی دست ارادت داده بود

سال ها در خدمت‌اش استاده بود

آن چه از عشق و وفا تحصیل کرد

در قیام کربلا تکمیل کرد

پاسبان درگه مولا حسین

او بلال اما اذان‌اش «یا حسین».

سیّد رضا مؤیّد